Methyltestosteron 10 mg staat voor een hoofdstuk in het hormoononderzoek dat bijna honderd jaar teruggaat. Kort nadat chemici testosteron voor het eerst hadden geïsoleerd, ontdekten ze dat het zuivere hormoon als tablet nauwelijks werkt. Methyltestosteron was hun antwoord op dit probleem. Het werd het eerste androgeen dat je eenvoudig kon slikken en bleef tientallen jaren in veel artsenpraktijken aanwezig.
Tegenwoordig speelt de werkzame stof in de geneeskunde nauwelijks nog een rol. De reden ligt vooral bij de lever. Op deze pagina leest u hoe een piepkleine verandering aan het molecuul de tabletvorm mogelijk maakte en waarom juist die verandering een probleem werd. We leggen ook uit welke laboratoriumwaarden kunnen veranderen, welke geneesmiddelen niet goed samengaan met methyltestosteron en welke wetten in Duitsland gelden. Daarvoor hebt u geen voorkennis nodig.
Methyltestosteron in één oogopslag
- Herkomst: testosteron met een extra methylgroep, voor het eerst gemaakt halverwege de jaren 1930.
- Vorm: tablet met 10 mg onveresterde werkzame stof voor orale inname.
- Eerder gebruik: testosterontekort, vertraagde puberteit en bepaalde vormen van borstkanker.
- Belangrijkste risico: galstuwing in de lever, daarnaast ongunstige bloedvetten en hormonale bijwerkingen.
- Wettelijke situatie: momenteel geen goedgekeurd geneesmiddel in Duitsland; expliciet vermeld in de anti-dopingwet.
Een kleine ingreep aan het molecuul
Wie testosteron slikt, levert het eerst af bij de lever. Alles wat in de darm wordt opgenomen, stroomt via de poortader eerst daarheen. Deskundigen noemen dit het first-pass-effect. Bij natuurlijk testosteron is deze eerste passage vrijwel fataal. De lever breekt het hormoon zo snel af dat er nauwelijks iets in de rest van het lichaam terechtkomt.
Methyltestosteron omzeilt deze hindernis met een eenvoudige truc. Aan koolstofatoom 17 zit bij testosteron een hydroxylgroep en daarnaast een waterstofatoom. Als je dit waterstofatoom vervangt door een methylgroep, een kleine eenheid van koolstof en waterstof, kan een belangrijk leverenzym de plek niet meer zo gemakkelijk aanvallen. Een aanzienlijk deel van het hormoon overleeft de eerste passage en bereikt de bloedbaan.
Wat het lichaam met methyltestosteron doet
Afgezien van de methylgroep lijkt de stof sterk op het oorspronkelijke hormoon. Daarom ondergaat het ook vergelijkbare omzettingen. Het enzym aromatase maakt er 17α-methylestradiol van. Dit oestrogeen is relatief krachtig en wordt eveneens slechts langzaam afgebroken. Daardoor kunnen bijwerkingen optreden die vaker met vrouwelijke hormonen worden geassocieerd.
Een tweede enzym, 5α-reductase, zet methyltestosteron om in mestanolon. Dat is als het ware de gemethyleerde variant van dihydrotestosteron. Mestanolon werkt vooral in de huid, haarwortels en prostaat. Beide omzettingen verklaren waarom methyltestosteron in het lichaam geen zuiver spierhormoon is, maar een breed scala aan effecten heeft.
Korte werkingsduur
Methyltestosteron blijft niet lang in het bloed. Oudere onderzoeken vermelden een halfwaardetijd van ongeveer drie uur. Na deze tijd is ongeveer de helft van de hoeveelheid in het bloed verdwenen. De afbraakproducten worden grotendeels via de nieren uitgescheiden, maar sommige ervan kunnen nog lange tijd worden aangetoond.
De geschiedenis van het eerste slikbare testosteron
In 1935 slaagden verschillende onderzoeksgroepen erin testosteron te isoleren en kunstmatig te produceren. De Zwitserse chemicus Leopold Ružička werkte destijds samen met het farmaceutische bedrijf Ciba. Zijn groep beschreef vrijwel gelijktijdig ook de gemethyleerde variant. Voor zijn onderzoek naar geslachtshormonen ontving Ružička in 1939 samen met de Duitse biochemicus Adolf Butenandt de Nobelprijs voor de Scheikunde.
Vanaf het einde van de jaren 1930 kwamen de eerste geneesmiddelen met methyltestosteron op de markt. Voor artsen was dat een grote vooruitgang. Tot dan toe moesten mannelijke hormonen worden geïnjecteerd of als pellet onder de huid worden ingebracht. Een tablet was handiger en in de VS en Europa ontstond een hele reeks preparaten. Een bekende Amerikaanse merknaam was Android. Een sterkte van 10 mg was daarbij heel gebruikelijk, anders dan bij sommige andere orale steroïden, waarvan de huidige doseringen nooit met een geneesmiddel overeenkwamen.
Zuigtabletten voor het wangslijmvlies
Al vroeg zocht men naar een manier om de lever nog meer te omzeilen. Een oplossing waren de zogenoemde buccale tabletten. Deze werden tussen de wang en het tandvlees geplaatst, waar ze langzaam oplosten. De werkzame stof komt daarbij via het mondslijmvlies rechtstreeks in het bloed terecht. Deze toedieningsvorm gold als effectiever dan een tablet die werd doorgeslikt. In de praktijk was deze echter niet populair, omdat de tablet lang in de mond moest blijven en eten of praten hinderde.
Waarvoor methyltestosteron vroeger werd voorgeschreven
De medische toepassingsgebieden zijn in de loop der decennia veranderd. Het volgende overzicht vat de belangrijkste samen en laat zien hoe het er vandaag de dag mee staat.
| Toepassingsgebied | Achtergrond | Huidige stand |
|---|---|---|
| Hypogonadisme bij mannen | Vervanging van ontbrekende lichaamseigen hormonen bij aandoeningen van de teelballen of de hypofyse | Beroepsverenigingen raden gemethyleerde tabletten af; gels, injecties en onveranderd testosteron gelden als standaard |
| Vertraagde puberteit | Een korte behandeling om de lichamelijke ontwikkeling bij jongens op gang te brengen | Tegenwoordig meestal met testosteronesters als injectie of gel, onder nauwlettende controle van de botleeftijd |
| Borstkanker bij vrouwen | Palliatieve behandeling van bepaalde gevorderde hormoonafhankelijke tumoren | Vervangen door moderne antihormonale therapieën |
| Overgangsklachten | In de VS lange tijd voorgeschreven in combinatie met veresterde oestrogenen | Volgens de huidige toelatingsnormen nooit volledig onderzocht; in Europa zonder betekenis |
Waarom de geneeskunde ervan afstapte
Twee ontwikkelingen verdrongen methyltestosteron. Enerzijds kwamen er steeds meer meldingen van leverschade, met name van een typische galstuwing. Anderzijds kwamen er betere alternatieven beschikbaar. Langwerkende testosteronesters, pleisters, gels en later oraal ingenomen testosteronundecanoaat leverden het natuurlijke hormoon zonder de lever op deze manier te belasten. Richtlijnen van internationale vakverenigingen voor hormonen bevelen al jaren aan om 17α-gemethyleerde androgenen niet langer te gebruiken bij testosterontekort.
De lever centraal
Geen andere steroïde is zo nauw verbonden met het begrip medicamenteuze cholestase als methyltestosteron. In veel leerboeken over leverziekten dient het als schoolvoorbeeld van hoe een geneesmiddel de galstroom kan verstoren.
Galstuwing eenvoudig uitgelegd
De lever maakt dagelijks gal aan. Deze vloeistof helpt bij de vertering van vetten en dient tegelijkertijd als afvoerroute voor stoffen zoals bilirubine, een afbraakproduct van de rode bloedkleurstof. Kleine pompen in de levercellen vervoeren de bestanddelen van de gal naar fijne kanaaltjes. Van daaruit stroomt de gal via de galwegen naar de darm.
Methyltestosteron kan deze pompen afremmen. De gal hoopt zich dan al op in de levercellen en kanaaltjes, zonder dat er sprake is van een steen of vernauwing. Artsen spreken van intrahepatische cholestase. Er is hierbij doorgaans weinig ontsteking te zien, maar het bilirubinegehalte kan duidelijk stijgen.
De aandoening ontstaat meestal binnen enkele weken tot maanden. Na het stoppen met het middel verdwijnt ze in veel gevallen, maar dat kan lang duren. In de vakliteratuur zijn ook ernstige gevallen beschreven, waarbij de jeuk maandenlang aanhield of de galwegen blijvende schade opliepen.
Met bloed gevulde holtes en tumoren
Naast galstuwing zijn er zeldzamere, maar ernstigere afwijkingen. Bij peliosis hepatis ontstaan kleine, met bloed gevulde holtes in de lever. Deze veroorzaken vaak geen klachten, maar kunnen scheuren en inwendige bloedingen veroorzaken. Bovendien zijn bij langdurig gebruik van gemethyleerde androgenen leveradenomen waargenomen. Dit zijn aanvankelijk goedaardige gezwellen. In afzonderlijke gevallen hebben artsen ook melding gemaakt van kwaadaardige levertumoren. Hoe vaak dit voorkomt, is bij gebrek aan grootschalige onderzoeken niet precies vast te stellen.
Andere effecten op het lichaam
De lever is niet het enige orgaan dat reageert. Methyltestosteron grijpt in op verschillende regelkringen die normaal gesproken zorgvuldig in balans zijn.
Hart en bloedvaten
Orale androgenen verlagen vaak het HDL-cholesterol, het cholesterol dat als beschermend wordt beschouwd. Tegelijkertijd kan het LDL-cholesterol stijgen. Deze verschuiving ontstaat deels rechtstreeks in de lever, doordat enzymen voor de vetstofwisseling daar sterker worden geactiveerd. Daarnaast kunnen vochtophopingen, een verhoogde bloeddruk en een toename van het aantal rode bloedcellen optreden.
Hormoonhuishouding en vruchtbaarheid
De hersenen meten voortdurend hoeveel mannelijke hormonen er in het bloed circuleren. Wanneer ze van buitenaf toegediende androgenen registreren, geeft de hypofyse minder LH en FSH af. Zonder deze boodschapperstoffen schroeven de testikels hun eigen hormoon- en spermaproductie terug. Bij sommige mensen duurt het na het stoppen maanden voordat deze cyclus weer in evenwicht is.
Oestrogeen- en androgeeneffecten
- Borstklier: Door het gevormde methylestradiol kan het klierweefsel bij mannen groter worden.
- Huid en haar: Puistjes, een glimmende huid en, bij erfelijke aanleg, een snellere terugloop van het hoofdhaar kunnen voorkomen.
- Prostaat: Androgenen kunnen de groei van de prostaat bevorderen; bij bestaande aandoeningen is extra voorzichtigheid geboden.
- Stemming: Prikkelbaarheid, slaapproblemen en stemmingswisselingen worden beschreven.
Speciale groepen
Bij vrouwen kan methyltestosteron vermannelijking veroorzaken. Dit kan onder meer leiden tot een lagere stem, meer lichaamsbeharing en een vergroting van de clitoris. Vooral de stemverandering blijft vaak blijvend. Tijdens de zwangerschap en borstvoeding is de stof gecontra-indiceerd, omdat deze een ongeboren kind kan vermannelijken. Bij kinderen en jongeren bestaat het risico dat de groeischijven van de botten te vroeg sluiten, waardoor de uiteindelijke lichaamslengte geringer uitvalt.
Welke laboratoriumwaarden kunnen veranderen
Veel veranderingen zijn niet voelbaar en worden alleen zichtbaar in het bloed. De tabel geeft een overzicht van waarop artsen zouden letten bij eerder of huidig gebruik.
| Laboratoriumwaarde | Mogelijke verandering | Wat dit betekent |
|---|---|---|
| Bilirubine | Verhoogd | Wijst op een verstoorde galafvoer; vanaf een bepaalde waarde zichtbaar als geelzucht |
| Alkalische fosfatase, GGT | Verhoogd | Typische markers voor galstuwing |
| ALT (GPT), AST (GOT) | Vaak slechts licht verhoogd | Wijzen op schade aan levercellen; AST kan na krachttraining ook afkomstig zijn uit de spieren |
| HDL- en LDL-cholesterol | HDL daalt, LDL stijgt | Ongunstig profiel voor de bloedvaten |
| Hematocriet, hemoglobine | Verhoogd | Dikker bloed, meer belasting voor hart en bloedsomloop |
| Totaal T4 (schildklier) | Verlaagd | Meestal een meeteffect doordat er minder transporteiwit is; vrij T4 blijft vaak normaal |
| LH, FSH, lichaamseigen testosteron | Verlaagd | Tekenen van onderdrukte lichaamseigen hormoonproductie |
Wisselwerkingen met medicijnen
Methyltestosteron verandert hoe de lever andere medicijnen verwerkt en welke eiwitten deze aanmaakt. Dit leidt tot enkele bekende wisselwerkingen:
- Bloedverdunners van het coumarinetype: De bloedstollingsremming kan aanzienlijk sterker worden. Het risico op bloedingen neemt toe.
- Insuline en tabletten tegen diabetes: Androgenen kunnen de bloedsuikerspiegel verlagen, waardoor bestaande behandelingen te sterk kunnen werken.
- Cortisonpreparaten: In combinatie met androgenen kan het risico op vochtophoping toenemen.
- Andere stoffen die de lever belasten: Alcohol, bepaalde pijnstillers of andere steroïden versterken de belasting.
Drie veelvoorkomende misvattingen
Rond methyltestosteron doen in forums en sportscholen beweringen de ronde die bij nader inzien onjuist blijken.
„Een kleine tablet kan niet veel kwaad doen”
Het getal 10 mg lijkt onschuldig, vooral vergeleken met injecties van enkele honderden milligrammen. Maar milligrammen van verschillende werkzame stoffen zijn niet rechtstreeks met elkaar te vergelijken. Het hangt ervan af hoe sterk een stof werkt en via welke weg deze het lichaam bereikt. Bij methyltestosteron komt elke tablet eerst en in hoge concentratie in de lever terecht. Precies daar ontstaan de typische problemen.
„Omdat het vroeger in de apotheek verkrijgbaar was, is het onschadelijk”
Veel geneesmiddelen uit de naoorlogse periode werden toegelaten volgens normen die weinig gemeen hebben met de huidige eisen. Grote, gecontroleerde onderzoeken naar de veiligheid op lange termijn waren er destijds nauwelijks. Dat een preparaat ooit werd voorgeschreven, zegt daarom weinig over hoe het volgens de huidige kennis zou worden beoordeeld. Bovendien kregen patiënten de werkzame stof onder medisch toezicht en met bloedcontroles.
„Zonder klachten is de lever gezond”
Het leverweefsel zelf bevat geen pijnzenuwen. Daardoor kan de lever lange tijd schade oplopen zonder dat je iets merkt. Pas een bloedonderzoek of een echografie laat zien hoe het orgaan er werkelijk aan toe is. Als geelzucht of jeuk optreedt, is de aandoening meestal al vergevorderd.
Een kijkje in de viskweek
Minder bekend is een heel ander gebruik. In sommige landen buiten Europa wordt methyltestosteron aan het voer van jonge tilapia’s toegevoegd. De dieren ontwikkelen zich dan grotendeels tot mannetjes, die sneller groeien. In de Europese Unie is het gebruik van hormonen om de opbrengst van landbouwhuisdieren te verhogen in principe verboden. Daarom controleren de autoriteiten geïmporteerde vissen regelmatig op dergelijke residuen. Voor consumenten is dit een voorbeeld van hoe wijdverbreid één werkzame stof buiten de artsenpraktijk kan zijn.
Methyltestosteron in de sport
Het Wereldantidopingagentschap vermeldt Methyltestosteron uitdrukkelijk als anabole stof. De stof is daarmee zowel tijdens wedstrijden als tijdens trainingen verboden. Moderne laboratoria herkennen niet alleen de werkzame stof zelf, maar ook langetermijnmetabolieten. Deze afbraakproducten blijven aanzienlijk langer aantoonbaar in de urine dan de oorspronkelijke stof. Er zijn bovendien al positieve tests geweest bij sporters die besmette voedingssupplementen hadden ingenomen. Volgens het sportrecht blijven atleten echter strikt verantwoordelijk.
Wetgeving in Duitsland
Voor Methyltestosteron gelden meerdere regelgevingen tegelijk. Het is belangrijk deze van elkaar te onderscheiden.
- Geneesmiddelenwet (AMG): Een kant-en-klaar geneesmiddel met Methyltestosteron is momenteel niet in Duitsland verkrijgbaar. Wie geneesmiddelen zonder de vereiste vergunning vervaardigt, invoert of verstrekt, overtreedt de AMG.
- Antidopingwet (AntiDopG): Methyltestosteron staat uitdrukkelijk vermeld in de bijlage bij deze wet. Het is onder meer strafbaar om de stof voor dopingdoeleinden in de sport in het verkeer te brengen. Ook de verwerving en het bezit van een niet-geringe hoeveelheid zijn verboden, zelfs zonder verkoopintentie. Een aparte verordening bepaalt vanaf welke hoeveelheid sprake is van een niet-geringe hoeveelheid.
- Sportrecht: Los van het strafrecht riskeren sporters die aan georganiseerde sport deelnemen een schorsing op grond van de antidopingcode.
De douane behandelt zendingen met dergelijke stoffen streng. Ook kleine hoeveelheden uit het buitenland kunnen in beslag worden genomen en aanleiding geven tot een strafrechtelijk onderzoek.
Veelgestelde vragen
Is Methyltestosteron hetzelfde als testosteron?
Nee. Het is een nauw verwante stof met een extra methylgroep. Die groep verandert precies de manier waarop het lichaam de stof verwerkt en veroorzaakt de leverbelasting die bij het natuurlijke hormoon in deze vorm niet optreedt.
Bestaat er tegenwoordig nog testosteron in tabletvorm zonder methylgroep?
Ja. Testosteronundecanoaat in capsulevorm wordt via het lymfestelsel opgenomen en omzeilt zo een deel van de leverstofwisseling. Het is in verschillende landen als geneesmiddel toegelaten en wordt door een arts voorgeschreven.
Herstelt leverschade vanzelf?
Galstuwing is in veel gevallen omkeerbaar, maar het herstel kan weken tot maanden duren. Structurele veranderingen zoals adenomen of peliosis moeten medisch worden opgevolgd, meestal met echografie en regelmatige bloedonderzoeken.
Waarom werkt Methyltestosteron oestrogeenachtig?
Omdat aromatase het omzet in 17α-Methylestradiol. Dit oestrogeen wordt slechts langzaam afgebroken en kan daardoor vochtophoping of een vergroting van de borstklier bevorderen.
Hoe lang kan Methyltestosteron worden aangetoond?
De werkzame stof zelf verdwijnt snel uit het bloed. Bepaalde afbraakproducten blijven echter aanzienlijk langer aantoonbaar in de urine. Een exacte termijn kan niet algemeen worden gegeven, omdat die afhangt van de hoeveelheid, de gebruiksduur, de stofwisseling en de testmethode.
Conclusie
Methyltestosteron 10 mg bevat een werkzame stof met een lange geschiedenis. Als eerste androgeen in tabletvorm was het in de jaren 1930 een echte vooruitgang. Na verloop van tijd bleek echter dat juist dezelfde ingreep die het geschikt maakt om in te nemen, de lever zwaar belast. De kenmerkende galstuwing, veranderingen in de bloedvetten, hormonale bijwerkingen en wisselwerkingen met bloedverdunners en diabetesmedicatie hebben ertoe geleid dat de geneeskunde tegenwoordig andere vormen van testosteron gebruikt.
In Duitsland is momenteel geen preparaat toegelaten en de antidopingwet noemt de stof uitdrukkelijk. Wie vragen heeft over de eigen gezondheid, bijvoorbeeld over leverwaarden of hormonen na eerder gebruik, kan terecht bij huisartsen, internisten of endocrinologen voor deskundige en vertrouwelijke ondersteuning.